Synod Ogólnopolski Kościoła Polskokatolickiego w RP, 30 czerwca 1998 r. - Warszawa
Referat ks. mgr. Jerzego Bajorka

Dialog z Kościołem Prawosławnym

  zobacz:  Przebieg  obrad  Synodu

 

Jezus Chrystus, Pan Kościoła, wzywa wszystkich swoich uczniów, wszystkich chrześcijan do jedności. Przed swoją śmiercią Jezus modlił się do Ojca za wierzących: „Aby wszyscy byli jedno, jak Ty, Ojcze, we Mnie, a Ja w Tobie, aby i on i w nas jedno byli, aby świat uwierzył, żeś Ty Mnie posłał" (J 17,21). To wezwanie do jedności podjął Kościół starokatolicki już na początku swojego istnienia. Starokatolicy w tzw. Oświadczeniu Monachijskim z Zielonych Świąt wyrazili nadzieję na„ zjednoczenie rozdzielonych teraz wspólnot wiary; zjednoczenie, którego pragnął Założyciel Kościoła i którego z coraz większą siła tęsknoty żądają niezliczeni wierni".

Kościół starokatolicki już w pierwszych latach swego istnienia rozpoczął dialog ekumeniczny z Kościołem Prawosławnym; dialog ten przybierał różne formy i przynosił różne efekty, stanowiąc ważny wkład w rozwój chrześcijaństwa, jako próba odbudowania łączności między Kościołami Wschodu i Zachodu, zerwanej w roku 1054. Podczas obrad I Kongresu Starokatolików w Monachium (wrzesień 1871 r.) wyrażono nadzieję —jak pisze bp Urs Küry — „że dojdzie do ponownego pojednania" z Kościołem Prawosławnym. Nadzieję tę potwierdził rok później, we wrześniu 1872 roku, II Kongres Starokatolików w Kolonii. Przyjęte na tych kongresach zasady dialogu ekumenicznego przyczyniły się do zwołania dwóch Konferencji Zjednoczeniowych w Bonn (we wrześniu 1874 i sierpniu 1875 r.), na których spotkali się starokatolicy z prawosławnymi i anglikanami. „Te Konferencje (...) — pisze rzymskokatolicki historyk Kościoła ks. Viktor Conzemius — chociaż nie mogły być zakończone, są kamieniami granicznymi, samotnymi zwiastunami ekumenicznej epoki".

Rozmowy z prawosławnymi rozpoczęto podczas konferencji unijnych w Bonn w latach 1874 i 1875, a kontynuowano w latach 1892-1913, podczas obrad Komisji Unijnych, Prawosławno-Petersburskiej i Starokatolicko-Rotterdamskiej. Rozmowy te przygotowały Konferencję w Bonn w październiku 1931 r., w czasie której osiągnięto zasadniczą zgodność poglądów. Bp Urs Küry w swoim Memorandum o współczesnym stanie stosunków prawosławno-starokatolickich tak pisał: „Problem zbliżenia albo jedności obydwu Kościołów nie jest tylko sprawą praktyki oraz odpowiedniej okazji kościelno-politycznej, a jeszcze mniej sprawą ścisłych liczb i ilości. Idzie raczej oto, że oba nasze Kościoły — mimo pewnych różnic w sprawach szczegółowych — w zagadnieniach koniecznych, kluczowych zgadzają się i wspólnie wskazują światu chrześcijańskiemu decydującą prawdę podstawową, której grozi zapomnienie: tę prawdę mianowicie, że zjednoczenie podzielonych Kościołów i chrześcijan, tak jak tego chce Pan Kościoła, jest możliwe do przeprowadzenia jedynie na gruncie starego, niepodzielonego Kościoła i w oparciu o jego zasady apostolskie".

W latach 1975-1987 obradowała Prawosławno-Starokatolicka Komisja Teologiczna, która przyjęła wspólne teksty teologiczne, oddające naukę Kościoła Prawosławnego i starokatolickiego. Wyczerpana została lista tematów, które mają nie tylko dowodzić wspólnego trwania przy Tradycji pierwszych wieków, ale również odpowiednio wprowadzać tę Tradycję w życie Kościołów. Mieszana Komisja Teologiczna, która spotkała się na siedmiu sesjach plenarnych, pracowała zgodnie z tym, co zostało jej zlecone przez oba Kościoły, prowadzące ze sobą dialog. Dokładna znajomość istniejących rozbieżności teologicznych w poszczególnych zagadnieniach, jaką wykazywali członkowie Mieszanej Komisji Teologicznej, uzupełniana była analizą dawniejszych rozmów teologicznych pomiędzy Kościołem starokatolickim i Prawosławnym.

Powrót do nauki Ojców Kościoła w celu przezwyciężenia trudności przy opracowywaniu wspólnych tekstów teologicznych, okazał się właściwą drogą do jedności. Zarówno prawosławni, jak i starokatoliccy członkowie Mieszanej Komisji Teologicznej, wykazywali podczas tych dyskusji stanowcze i niezachwiane trwanie przy obiektywnym kryterium wiary niepodzielonego Kościoła, dzięki czemu zachowywana była ciągłość, konsekwencja i skuteczność dialogu teologicznego. O katolickości Kościoła decyduje — zdaniem Ursa Küry'ego — wiara Kościoła pierwszego tysiąclecia, zawarta w Wyznaniach Wiary, w orzeczeniach siedmiu Soborów ekumenicznych i w zgodnej nauce Ojców Kościoła.

Wspólna Komisja Teologiczna z dużą, eklezjalną odpowiedzialnością potraktowała stojące przed nią problemy teologiczne. Za pośrednictwem wspólnie uzgodnionych tekstów teologicznych stworzyła możliwą do przyjęcia podstawę dla urzeczywistnienia idei wspólnoty kościelnej pomiędzy Kościołem starokatolickim i Prawosławnym. Komisja doprowadziła do pomyślnego zakończenia zleconej jej pracy teologicznej, ale nie mogła decydować o jej wynikach. To bowiem leży w kompetencji zwierzchnich organów Kościołów prowadzących dialog. Ocena dokonanych prac stanie się możliwa, gdy obie komisje opracują wyczerpujące informacje w pozostałych spornych kwestiach, gdyż wyjaśnień wymagają jeszcze liczne ważne zagadnienia.

W Kościołach starokatolickich odbywa się proces recepcji tekstów dialogu starokatolicko-prawosławnego. Dopiero trzy odpowiednie gremia Kościołów starokatolickich przyjęły te teksty. W 1990 r. taką decyzję podjął Polski Narodowy Kościół Katolicki (PNKK). Członkom Synodu PNKK przekazano broszurę pt. The Road to Unity. A collection of agreed statements of the joint Old Catholic-Orthodox Theological Commissions [Droga do jedności. Zbiór uzgodnionych wypowiedzi Mieszanych Starokatolicko-Prawosławnych Komisji Teologicznych], Scranton 1990, która stała się podstawą do dyskusji. Synod Generalny PNKK przyjął te teksty, przedstawiając uwagi do kilku z nich (II/3, V/1, V/2-4, VI4, V/5, VI/1). W 1991 roku zebrał się Synod zwyczajny Kościoła Starokatolickiego Austrii, który w swym protokole „przyjmuje dokumenty i rezultat dialogu". Natomiast w 1992 roku Synod Narodowy Kościoła Chrześcijańskokatolickiego Szwajcarii, na swej CXXI sesji w Starrkirch/Dulliken, „(...) przyjął z zadowoleniem zakończenie prac Mieszanej Prawosławno-Starokatolickiej Komisji Dialogu oraz opracowane przez nią teksty jako wyraz istniejącej pełnej zgodności, co do podstaw wiary pomiędzy Kościołem prawosławnym Wschodu a Kościołem starokatolickim Unii Utrechckiej".

Natomiast Kościół Starokatolicki w Niemczech postanowił w 1994 r. przyjąć teksty dialogu starokatolicko-prawosławnego, po poprawieniu niektórych wypowiedzi.

W naszym Kościele zakończyliśmy przygotowania do recepcji tekstów, przyjętych w latach 1975-1987 przez Prawosławno-Starokatolicką Komisję Teologiczną. Teksty zostały przetłumaczone i opublikowane w książce przygotowanej przez bpa prof. Wiktora Wysoczańskiego pt. Kościół starokatolicki. Historia, nauka, dążenia. Lektura tych tekstów powinna ułatwić dostosowanie kościelnej praktyki do podstaw teologicznych, osiągniętych we wspólnych tekstach, tak aby nie istniała żadna rozbieżność pomiędzy teologią wspólnych tekstów a teologicznymi założeniami praktyki kościelnej. ( zobacz: Pertraktacje unijne z prawosławnymi oraz Teksty przyjęte przez prawosławno-starokatolicką Komisję teologiczną w latach 1975-1987 ) .  Wprawdzie dialog ten wywołuje duże zainteresowanie wśród teologów, o czym świadczy chociażby najnowsza bibliografia, w języku polskim przede wszystkim należy wymienić artykuł bpa Wiktora Wysoczańskiego, pt. Dialog starokatolicko-prawosławny, jego przebieg i dotychczasowe wyniki, opublikowany w Posłannictwie nr 3-4/1986, jednak znajomość tych tekstów w naszym Kościele jest wciąż jeszcze zadaniem, które stoi przed nami. Dlatego Zwierzchnik Kościoła zwrócił się do wszystkich z prośbą o zapoznanie się z tymi tekstami, publikując w Organie Urzędowym Kościoła Polskokatolickiego (luty 1998, nr 4-5) tekst ks. prof. Herwiga Aldenhovena pt. Krótkie przedstawienie wspólnych prawosławno-starokatolickich tekstów dialogu i uwagi wyjaśniające, który to tekst może ułatwić recepcję wspólnie przyjętych tekstów teologicznych.

W imieniu Zwierzchnika Kościoła zgłaszam wniosek o przyjęcie tekstów i rozpoczęcie procesu ich recepcji w naszym Kościele.

Warszawa, 30 czerwca 1998 r.