Fragmenty  nieopublikowanej  pracy  Biskupa  Wiktora  Wysoczańskiego

Tragiczna w skutkach realizacja polityki kościelnej okupanta

Jak już wspomnieliśmy w poprzednich numerach naszego czasopisma, Polski Narodowy Kościół Katolicki w wyniku drugiej wojny światowej i okupacji niemieckiej poniósł poważne straty osobowe i materialne. W prezentowanej tutaj pracy czytamy dalej:

Dla pełniejszego obrazu dodajmy, że podczas drugiej wojny światowej i okupacji niemieckiej ciężkie straty poniosły także i inne Kościoły chrześcijańskie. Tak np. w Dachau zginęli dwaj księża Kościoła Ewangelicko-Reformowanego: Jerzy Jeleń z Łodzi (ur. w 1900 r.), aresztowany w 1941 r., więziony w Łodzi, następnie przewieziony dnia 10 kwietnia 1942 r. do Dachau, gdzie zginął w dniu 26 grudnia tegoż roku w szpitalu obozowym; Ludwik Zaunar z Warszawy (ur. w 1906 r.), wywieziony po powstaniu warszawskim do obozu w Neuengamme, a stąd do Dachau, gdzie zmarł w dniu 21 lutego 1945 r. Ofiary w kaznodziejach i wiernych ponieśli również baptyści i ewangeliczni chrześcijanie.

Okupant, realizując plany swej polityki narodowościowej, aresztował jesienią 1939 r. wielu duchownych i pracowników świeckich pełniących wysokie funkcje w zwierzchnich władzach Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Internowano zarazem metropolitę Dionizego, który wcześniej w odezwie nawoływał swych wiernych do obrony Ojczyzny. Część aresztowanych zginęła w obozie koncentracyjnym Mathausen, a mianowicie: ks. archimandryta Grzegorz Peradze -profesor Studium Teologii Prawosławnej Uniwersytetu Warszawskiego, Jerzy Roszczycki - sekretarz Synodu tegoż Kościoła (wybitny działacz kościelny i publicysta) oraz Sergiusz Judenko - sekretarz osobisty metropolity. Już w pierwszym dniu powstania warszawskiego (1 sierpnia 1944) rozstrzelano przy państwowym internacie i katedrze prawosławnej na Pradze kilku studentów Seminarium Duchownego oraz profesora tegoż seminarium - Aleksandra Panina. Na terenie parafii prawosławnej w Warszawie na Woli zamordowano w dniu 5 sierpnia 1944 r. ponad 100 osób, w tym wychowanków Prawosławnego Domu Dziecka. Zginęli tam także proboszcz parafii - archimandryta Teofan Protasiewicz i wikariusz - ks. Antoni Kaliszewicz. W siedzibie parafii przy ul. Podwale 5 zginął wraz z rodziną ks. Jerzy Łotocki, kapelan więzienny. W województwach lubelskim i białostockim rozstrzelano ponad 200 osób prawosławnych, w tym kilku księży, za pomoc udzielaną partyzantom i udział w ruchu oporu. Spośród księży zginął m.in. protoprezbiter Bazyli Martysz, generalny kapelan wojska Polskiego. W czasie łapanki w Warszawie w 1944 r. zastrzelono ks. Mirona Sienkiewicza i dwóch pracowników Konsystorza Diecezjalnego w Chełmie.

Rekapitulując należy stwierdzić, że okupant realizując na ziemiach polskich swą politykę kościelną, która była częścią polityki narodowościowej, nie oszczędzał żadnego z Kościołów i związków wyznaniowych, także związków niechrześcijańskich: Żydowskiego Związku Religijnego, Karaimskiego Związku Religijnego i Muzułmańskiego Związku Religijnego. Jednakże procentowo PNKK złożył w kapłanach zamordowanych podczas drugiej wojny światowej największą ofiarę ze wszystkich Kościołów i związków wyznaniowych. Po wyzwoleniu kraju trzeba było niemalże na nowo organizować całe życie kościelne, będące przecież cząstką życia ogólnopolskiego.