Z prac Biskupa Wiktora Wysoczańskiego

Kościół Polskokatolicki w Polsce

Odbudowa Kościoła, jego sytuacja prawna, autokefalizacja i zmiana nazwy.  ( cz. 1.)

Po opuszczeniu w sierpniu 1944 r. ziem polskich przez ks. Fryderyka Lachmayra, Kościół nie miał centralnego kierownictwa, co doprowadziło do zupełnego rozbicia organizacyjnego. Stan taki trwał do czasu całkowitego wyzwolenia kraju spod okupacji hitlerowskiej. Wprawdzie pojedyncze parafie istniały nadal, lecz z uwagi na brak między księżmi wzajemnego kontaktu i jakiejś siły koordynującej ich działalność, wielu parafiom groziło szybkie wygaśnięcie życia duszpasterskiego. Aby temu zapobiec, aktywniejsi księża i wierni organizowali na poszczególnych terenach tymczasowe zwierzchnie ośrodki kościelne.

Najwięcej inicjatywy w tym względzie przejawiła grupa duchowieństwa z Lubelszczyzny, pełna ufności oraz wiary w nowe, lepsze jutro i optymizmu (może na wyrost), która silnie zaktywizowała się, zwłaszcza po wyzwoleniu tego rejonu Polski, utworzeniu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego oraz ogłoszeniu przezeń w dniu 22 lipca 1944 r. Manifestu, proklamującego m.in. wolność sumienia i wyznania. Księża ci, po przykrych doświadczeniach z okresu międzywojennego (prześladowanie i dyskryminacja duchowieństwa i wiernych PNKK), zbyt łatwo uwierzyli w szczerość intencji nowych władz, których polityka bezpośrednio po zakończeniu II. wojny światowej „ulegała poważnym wahaniom". Tak więc po wspólnych naradach i konsultacjach, księża w stosunkowo krótkim czasie opracowali obszerny memoriał i złożyli go w Departamencie Wyznaniowym PKWN wraz z prośbą o prawne uznanie PNKK w Polsce. Do podania dołączono statut Kościoła. Pierwsze podanie, do którego nawiążemy jeszcze w innym miejscu, nosi datę 20 września 1944 r., a podpisał je jeden z najaktywniejszych wówczas duchownych ks. Franciszek Koc (1913-1983), od 1969 r. biskup. Odpis owego podania przedstawiono przewodniczącemu PKWN, Edwardowi Osóbka-Morawskiemu (1909-1997) przy piśmie księży Edwarda Gajkosia i Franciszka Koca (występujących w imieniu „Rady Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego w Polsce" z siedzibą w Lublinie) z dnia 29 grudnia 1944 r. Teraz jako reprezentanci Rady PNKK złożyli swe podpisy na odpisie dokumentu następujący księża: Edward Gajkoś, Franciszek Koc, Bohdan Tymczyszyn (1912-1976), Edward Jakubas (1905-1997), Edward Narbutt-Narbuttowicz (1912-1965), Roman Powąska oraz kilka osób świeckich. Mowa tu oczywiście o Tymczasowej Radzie Kościoła, istniejącej od zjazdu duchowieństwa wyzwolonego rejonu Polski, odbytego we wrześniu 1944 r. w Lublinie. Jej skład osobowy ulegał zmianom, a w połowie stycznia 1945 r. przedstawiał się następująco: ks. Franciszek Koc, ks. Józef Kwolek (1894-1969), ks. Edward Gajkoś, ks. Marcin Tymczak (1908-1983), ks. Edward Jakubas i osoba świecka - Józef Gutkowski.

Tymczasową Radę Kościoła utworzono także w Generalnym Gubernatorstwie. W dniu 29 grudnia 1944 r. (a więc na krótko przed ofensywą zimową) zebrali się w Krakowie księża: Jerzy Czerwiński (1909-1977), administrator parafii w Krakowie (przy ul. Łagiewnickiej), Julian Pękala (1904-1977), proboszcz parafii w Warszawie i Franciszek Rumiński (1907-1972), proboszcz parafii w Dobrkowie k. Tarnowa, oraz osoby świeckie (członkowie przedwojennej Rady Kościoła): Helena Szeleścina-Morawska (1888-1970) z Warszawy i Stanisław Wicher (1884-1970) z Krakowa. Obecny był także mecenas Henryk Świątkowski (1896-1970). Uczestnicy spotkania wybrali ks. J. Pękalę na stanowisko tymczasowego administratora PNKK, który miał pełnić tę funkcję do czasu wyzwolenia całego kraju i wyboru nowych władz zwierzchnich przez przedstawicieli Kościoła. Był to skład (z wyjątkiem mecenasa H. Świątkowskiego) drugiej Tymczasowej Rady Kościoła, która miała za zadanie przede wszystkim opiekę nad parafiami położonymi na ziemiach polskich, wtedy jeszcze okupowanych przez wroga. Owa Rada, z tymczasowym administratorem PNKK, praktycznie nie przejawiła większej aktywności.

Po wyzwoleniu ziem polskich zachodziła pilna konieczność utworzenia prężnego kierownictwa kościelnego, czego mógł dokonać ogólny zjazd duchowieństwa. I tym razem z inicjatywą wystąpili duchowni z Lubelszczyzny. W dniu 2 marca 1945 r. zebrali się w Lublinie księża: Edward Gajkoś, Franciszek Koc, Stanisław Piekarz (1902-1951), Marcin Tymczak i Kazimierz Wandałowski (1907-1965), którzy opracowali apel do wszystkich księży, aby w dniu 20 marca zgromadzili się na ogólnym zjeździe w Warszawie przy ul. Hożej 31 m. 1, celem dokonania wyboru Rady Kościoła. Zjazd odbył się w zapowiedzianym terminie i miejscu, a jego obradom przewodniczył ks. S. Piekarz. Uczestnicy zjazdu dokonali wyboru Rady Kościoła, uważanej odtąd za wyłączne przedstawicielstwo Kościoła (jej skład osobowy wkrótce uległ zmianom) oraz opracowali memoriał do władz państwowych w sprawie prawnego uznania Kościoła. W wydanej przez zjazd odezwie poinformowano księży proboszczów, członków Rady Kościoła i Komitety Parafialne w Polsce, że odtąd Kościołem na co dzień będzie kierować Sekretariat Rady Kościoła z siedzibą w Warszawie przy ul. Szwoleżerów 4. Kierownictwo Sekretariatu objął ks. S. Piekarz, który - z uwagi na dążenie do szybkiego zdobycia biskupstwa w Kościele - został na sesji Rady Kościoła w dniu 25 kwietnia 1945 r. (a więc po miesiącu) pozbawiony owej funkcji i odsunięty od rządów w Kościele. Jego następcą został ks. J. Kwolek, proboszcz parafii w Bażanówce. Ks. S. Piekarz wyjechał do Gdańska, gdzie zajął się organizowaniem parafii pw. Bożego Ciała, a parafię w Warszawie przejął po nim ks. E. Narbutt-Narbuttowicz, późniejszy sekretarz Rady Kościoła.

cdn.