Walka kościelna

starokatolików szwajcarskich

o  Christkatholische Kirche

 

   Napięcia między liberalizmem i katolicyzmem, a także pomiędzy liberalnymi katolikami i  katolikami-ultramontanistami wzmogły się przed  I Soborem Watykańskim, a po nim doprowadziły do rozłamu. Liberalnych katolików, wrogich dogmatowi o nieomylności papieża, zorganizował (1873) profesor teologii z Lucerny, Eduard Herzog, w osobny Kościół (Christkatholische Kirche) i został (1875) jego biskupem. Również niektórzy  (ale wcale nie wszyscy) politycy katolicko-liberalni, zaangażowani w Kulturkampf, przyznali się później do Kościoła Chrześcijańskokatolickiego, jak np. Augustin KellerWilhelm von Viger,  Albert Brosi,  Simon KaiserPeter Dietschi

   Ale od początku. 
  
Nie można tu pominąć znanych zebrań protestacyjnych, do których doszło na początku 1871 roku w Solothurnie, Lucernie, Bernie, Badenie i Arlesheim. Na terenie całej Szwajcarii zaczęły się tworzyć tzw. wolne stowarzyszenia katolickie. W dniu 18 września 1871 roku do Solothurn zjechało się na Kongres katolików około 380 delegatów wymienionych stowarzyszeń. Na Kongresie tym podjęto uchwałę o założeniu „Szwajcarskiego Stowarzyszenia Wolnych Katolików" oraz „Komitetu Centralnego". Dokonano tu również wyboru delegatów (Keller, Munzinger i Andwerth) na Kongres Starokatolicki w Monachium (22 września 1871). Generalnie jednak można powiedzieć, że na Kongresie w Solothurnie — podobnie jak i na poprzednich zebraniach — nie osiągnięto większych rezultatów, w szczególności nie ujawniono siły zdolnej do zorganizowania Kościoła. Praktycznie problem sprowadzono do protestów i bliżej nie sprecyzowanych żądań. 

   Starokatolicy od samego początku podkreślali swoje przywiązanie do katolickości, mocne trzymanie się wiary i ustroju nie podzielonego Kościoła pierwszego tysiąclecia. Już zebrani na I Kongresie w Monachium oświadczyli: " Świadomi swoich obowiązków religijnych stoimy mocno przy starej wierze katolickiej, jak o niej świadczy Pismo św. i Tradycja, oraz trzymamy się starego kultu katolickiego. Uważamy się więc za pełnoprawnych członków Kościoła katolickiego i nie damy się usunąć ze wspólnoty kościelnej, ani nie pozwolimy odebrać sobie wynikających dla nas praw kościelnych i obywatelskich. Oświadczamy, że rzucone na nas klątwy kościelne z powodu naszej wierności w wierze uważamy bezpodstawne i samowolne, oraz że cenzury nie mogą zaniepokoić naszego sumienia ani nam przeszkodzić w udziale we wspólnym życiu kościelnym".

   Do ukonstytuowania się Narodowego Kościoła Chrześcijańskokatolickiego największą rolę odegrał prof. Walter Munzinger  i  Eduard Herzog.  Munzinger, kiedy dowiedział się o ekskomunice ks. P. Gschwinda  przez bpa Bazylei Lachta, szybko doszedł do przekonania, że parafia księdza Starrkich-Dulliken będzie stracona, jeśli nie opowiedzą się za nią inne parafie. Dlatego też doprowadził aby Komitet Centralny Szwajcarskiego Stowarzyszenia Wolnych Katolików zwołał na dzień 1 grudnia 1872 r. wielki wiec katolików w Olten.

   „Dzień Olteński" zgromadził ok. 2,5 tyś. katolików w kościele św. Marcina i stał się dla Kościoła Chrześcijańskokatolickiego Szwajcarii wydarzeniem o zasadniczym znaczeniu: podjęto tam bowiem decyzję o tworzeniu własnych parafii i własnej organizacji kościelnej. Rozstrzygającą dla tej zmiany rolę odegrał wykład profesora J. H. Reinkensa z Wrocławia (późniejszego pierwszego niemieckiego biskupa starokatolickiego).  J. H. Reinkens przybył do Szwajcarii i w swym referacie wykazał, że należy na nowo przywrócić podstawy Kościoła, osłabione obydwoma dogmatami papieskimi. W. Munzinger osobiście wyjaśniał rezolucje, przyjęte przed południem przez zgromadzenie delegatów „Stowarzyszeń Liberalnych Katolików". Wzywały one do protestu przeciw nowym dogmatom, tworzenia własnych parafii i wyboru duchownych chrześcijańskokatolickich w razie zwolnienia stanowisk proboszczów, powoływania konstytucyjnych organów do przeprowadzania koniecznych reform i tymczasowego angażowania biskupów z zagranicy dla pełnienia funkcji biskupich, dopóki nie zostanie wybrany własny biskup szwajcarski. Wreszcie, jako cel najwyższy, wezwano do ponownego zjednoczenie wszystkich Kościołów, które w prawdzie tworzyłyby powszechny Kościół katolicki w jego jedności. Mocne słowo końcowe wygłosił starosta kantonu, Augustin Keller.

   Na prośbę W. Munzingera, J. H. Reinkens, nawiązując do „Dnia Olteńskiego", wygłosił entuzjastycznie przyjęte wykłady w Lucernie, Solurze, Bernie, Bazylei i Rheinfelden. Zostały one później opublikowane pod tytułem „Po katolicku, a nie po papiesku" („Katholisch, nicht papstlich"). Tym wykładom należy w dużej mierze przypisać to, że w rezultacie w wymienionych miastach powstały silne parafie chrześcijańskokatolickie. Również na wsiach, gdzie jeszcze przetrwały tradycje józefińskie (koncepcji kościoła państwowego, gdzie księża mieli być kształceni i opłacani przez państwo, które przejęło też kontrolę nad wszystkimi szkołami i instytucjami dobroczynnymi; wprowadzono śluby cywilne;  1  )  lub wessenbergowskie  [  12 , 3  ]  dochodziło do zakładania wielu parafii. Z reguły odbywało się to w ten sposób, że przewidziane ustawowo zgromadzenia parafialne, przy odrzuceniu nowych dogmatów, opowiadały się za tradycyjną wiarą starokatolicką i na podstawie państwowych ustaw dotyczących wyboru proboszczów, obsadzały duchownych o poglądach chrześcijańskokatolickich, lub też stawano na stanowisku, iż chce się pozostać tym, czym parafia była dotychczas i bez specjalnych oświadczeń następowało przystąpienie do Kościoła Chrześcijańskokatolickiego. W Szwajcarii więc decyzje podejmowały same parafie. 

   Pierwsze parafie chrześcijańskokatolickie powstały w Starrkirch, Olsberg, Olten, Trimbach i Zurychu.

   Realizację kolejnych postanowień obrad z Olten zlecono Komitetowi Centralnemu Stowarzyszenia Liberalnych Katolików, który dopiero teraz w pełni podjął swą działalność. Zajął się on szczególnie następującymi zadaniami:

  •    Dla dalszego propagowania poglądów starokatolickich utworzono centralny organ prasowy, czasopismo pt. „Gazeta katolicka" („Katholische Bältter", 1873-1877), wydawane w Olten przez prof. Petera Dietschi'ego. Od 1878 r. zastąpił je „Katolik" („Katholik"), który od 1950 roku ukazuje się jako „Kościelna Gazeta Chrześcijańskokatolicka" („Christkatholisches Kirchenblatt").

  •    Kolejnym wielkim zadaniem było naukowe przygotowanie młodych duchownych, kształconych w duchu starokatolickim. Znów z inicjatywy W. Munzingera Wielka Rada kantonu Berno, na podstawie opinii opracowanej przez profesorów Eduarda Müllera (teologia), Friedricha Nippolda  (teologia ewangelicka) i  wtedy jeszcze proboszcza z Olten, Eduarda Herzoga, podjęła decyzję o utworzeniu na Uniwersytecie w Bernie Wydziału Teologii Katolickiej. W dniu 11 grudnia 1874 roku nastąpiło uroczyste otwarcie. 

  •       Trzecim wielkim zadaniem, przed jakim stanął Komitet Centralny, było opracowanie ustroju Kościoła. W tej dziedzinie konieczne były gruntowne i długotrwałe pertraktacje, przede wszystkim z tego powodu, że początkowo podnoszono poważne zastrzeżenia przeciwko utrzymaniu urzędu biskupiego. Projekt konstytucji, opracowany głównie przez Eduarda Herzoga i Leo Webera, późniejszego sędziego związkowego, był dyskutowany na licznych zgromadzeniach i ostatecznie został zatwierdzony zdecydowaną większością głosów na zgromadzeniu delegatów liberalnych katolików w Olten, w dniu 21 września 1877 r.  W ten sposób został dokonany ostatni i najważniejszy krok do właściwego ukonstytuowania Kościoła.