Kościoły chrześcijańskie wobec integracji europejskiej

KOŚCIÓŁ RZYMSKOKATOLICKI

   Od samego początku proces integracji europejskiej był uważnie obserwowany i wspierany przez Kościół katolicki. W swoich wystąpieniach papież Pius XII postulował silniejszą współpracę międzynarodową i tworzenie wspólnych instytucji ponadnarodowych, zdolnych podnieść z upadku zniszczoną wojną Europę i stworzyć warunki, w których można będzie zapobiec nowym zagrożeniom pokoju.

   Idee pokoju, sprawiedliwości i wolności - wyrosłe z chrześcijańskich korzeni - były inspiracją dla działań „ojców" wspólnej Europy: Konrada Adenauera, Alcide de Gasperiego i Roberta Schumana, otwarcie deklarujących swe przywiązanie do katolicyzmu. Wkład Kościoła, a zwłaszcza dyplomacji watykańskiej, w tworzenie Wspólnot Europejskich był tak duży, że w kręgach nieprzychylnych Kościołowi mówiono nawet o „Europie Watykańskiej" jako instytucji będącej wyrazem imperialnych dążeń papieży.

   Do procesów integracyjnych odnosił się w swoim nauczaniu papież Paweł VI. Często mówi też o nich Jan Paweł II. Również Kościoły lokalne w państwach tworzących wspólny „europejski dom" uważnie obserwowały tworzące się Wspólnoty.

   Integracja europejska ma wymiar gospodarczy i polityczny. Uznając autonomię „rzeczywistości ziemskich" wobec religii, Kościół katolicki nie rości pretensji do powszechnej ważności swych wypowiedzi na ten temat. Z drugiej jednak strony, ze względu 14na swoją zarazem uniwersalną i narodową strukturę, a także na troskę o pokój i międzynarodową solidarność, w pełni popiera proces tworzenia europejskich instytucji.

   Szczególne zainteresowanie Kościoła, związane z jego misją, dotyczy dwóch płaszczyzn: konsekwencji etycznych prawodawstwa Unii Europejskiej i kulturowo-aksjologicznych podstaw integracji.

   Kościół katolicki dostrzega i aprobuje pluralizm, będący elementem tożsamości współczesnej Europy. Jest świadomy, że tożsamość Europy została ukształtowana w dużym stopniu przez tradycje monarchii karolińskiej i ottońskiej, średniowieczną cywilizację chrześcijańską (christianitas) obejmującą ludy romańskie, germańskie i słowiańskie.

   Kościół katolicki podkreśla, że podstawowe zasady demokratycznego państwa konstytucyjnego: rozdział państwa od Kościoła, podział władz, przestrzeganie praw człowieka oraz zadania społeczne państwa mają inspiracje w chrześcijańskich koncepcjach: oddzielenia prawa kanonicznego i świeckiego (ius utrumque), nauki o grzechu pierworodnym, godności osoby ludzkiej uzasadnianej podobieństwem do Boga.

   Świadom swej społecznej misj, Kościół katolicki chce współkształtować religijno-kulturowe otoczenie demokratycznego państwa prawnego także w Unii Europejskiej.

   Na płaszczyźnie duszpasterskiej odpowiedzią na poszukiwanie duchowej i kulturowej tożsamości Europejczyków jest program Nowej Ewangelizacji. Wskazuje on współczesnemu człowiekowi nowe drogi do odkrycia ducha Ewangelii, który stanowi o fundamentach kultury europejskiej.

   W październiku 1997 roku z wizytą do Brukseli udała się delegacja polskiego Episkopatu, której przewodniczył Prymas Polski Kardynał Józef Glemp. Polscy biskupi spotkali się z przedstawicielami instytucji wspólnotowych: Komisji Europejskiej oraz Parlamentu Europejskiego. Współorganizatorem wizyty była Komisja Episkopatów Wspólnoty Europejskiej (COMECE). Polscy biskupi zostali zaproszeni do udziału w obradach tej organizacji w roli obserwatora. Pomimo że biskupi katoliccy z krajów UE interesują się problemami integracji europejskiej, a zwłaszcza tożsamością duchową Unii, jej polityką społeczną, stosunkami z krajami Trzeciego Świata, to wizyty episkopatów poszczególnych krajów w głównej siedzibie władz Unii są jednak rzadkością. Unia Europejska jest strukturą dopiero dojrzewającą, która w pełni rozwinie skrzydła dopiero w XXI wieku. Jesteśmy pełni uznania, a nawet podziwu dla tej skomplikowanej instytucji, którą mogliśmy teraz lepiej poznać - powiedział Prymas Polski Józef Glemp po zakończeniu wizyty.

KOŚCIOŁY EWANGELICKIE

  Sytuacja Kościołów ewangelickich jest z wielu powodów inna niż Kościoła katolickiego. Tworzą je z jednej strony Kościoły protestanckie: luterańskie i reformowane, a z drugiej - wolne Kościoły, np. baptystyczne i metodystyczne. Są one przy tym instytucjonalnie wpisane w struktury państwowe i narodowe. Naturalnym partnerem dla tych Kościołów może być więc państwo, trudniej natomiast jest im angażować się w ogólne debaty publiczne na poziomie instytucji ponadnarodowych.

   Kościoły ewangelickie od XIX wieku kładły nacisk na wielość narodów. Ich zdaniem, skupiając władzę nad mniejszymi społecznościami, lepiej niż monarchia absolutna Kościoły te zapewniały gwarancje dla wolności politycznej i religijnej. Po tragedii I i II wojny światowej Kościoły ewangelickie obwieściły koniec „epoki konstantyńskiej" i jej modelu sojuszu państwa z religią. Zerwanie z zasadami ewangelicznymi i rosnąca sekularyzacja społeczeństw były dla ewangelików przejawem nadejścia czasu męczeństwa, a dla Kościołów - czasu próby i oczyszczenia.

   Powojenne prace nad budową instytucji ponadnarodowych w Europie nie były przedmiotem szczególnego zainteresowania ewangelików, zwłaszcza że procesy integracyjne dotyczyły głównie krajów tradycyjnie katolickich.

   Integracja Europy jako „zjednoczenie Zachodu" spotkała się zatem z zastrzeżeniami ze strony Kościołów ewangelickich. Europejska Wspólnota Gospodarcza była - w ich ocenie -instytucją „zimną", czysto ekonomiczną, technokratyczną, niepodatną na treści przesłania chrześcijańskiego. Jednak w miarę poszerzania Wspólnot Europejskich o kraje tradycyjnie protestanckie wkład Kościołów ewangelickich w dzieło integracji stawał się coraz większy.

   Zaangażowanie ewangelików wyrasta z doświadczenia historycznego ich Kościołów. Model integracji Europy na fundamencie średniowiecznej cywilizacji chrześcijańskiej (res publica christiana) jest ich zdaniem nie do przyjęcia i nie da się go w żaden sposób zaadaptować do warunków współczesnych. Sądzą że, nie będzie można już nigdy osiągnąć takiej jedności Kościoła i państwa, jaka cechowała ustrój średniowiecznej Europy. W perspektywie ewangelickiej sytuacja taka byłaby dla chrześcijan wielce niepożądana ze względu na niezgodne z duchem Ewangelii uwikłanie Kościoła w sprawy doczesne, nie związane z jego misją.

   Przedstawiciele Kościołów ewangelickich stwierdzają również, że Europa nie jest i już nigdy nie będzie jednolicie chrześcijańska. Jest pluralistyczna, także w sensie religijnym. Nie będzie zatem terenem chrześcijańskiego sprawowania władzy, ale raczej miejscem służby i świadectwa chrześcijan.

   Jedną z głównych wartości, które Kościoły ewangelickie chcą wnieść do budowy wspólnego europejskiego domu, jest idea fundamentalnego znaczenia wolności sumienia. W zjednoczonej Europie pragną one chronić prawo do różnorodności i odmienności przekonań, które może ubogacać wspólnoty kościelne i państwowe.

   W tym kontekście Kościoły te podkreślają, że ustrój polityczny Unii Europejskiej jest oparty o zasady demokratycznego państwa prawa i wsparty europejskim etosem społeczeństwa obywatelskiego. Oznacza to odrzucenie nacjonalizmów i pielęgnowanie tożsamości narodowych. Osiągnięcie takiego stanu wymaga dialogu w duchu poszanowania praw człowieka, gotowości do kompromisu i uznania zasad demokratycznych, tak by możliwe było odnalezienie wspólnych podstaw ludzkiej aktywności.

   Ewangelicy zwracają uwagę na konieczność zachowania równowagi pomiędzy wydajnością ekonomiczną wspólnego rynku europejskiego a prawami socjalnymi mieszkańców Europy. Akcentują też konieczność troski Europejczyków o mieszkańców krajów Trzeciego Świata.

KOŚCIÓŁ PRAWOSŁAWNY

   Stanowisko Kościoła prawosławnego wobec idei i instytucji jednoczącej się Europy opiera się na dwóch tezach. Z jednej strony podkreśla się ogólną akceptację dla instytucji integrujących Europę i wzywa się, by integracja objęła także kraje Europy Wschodniej. Zjednoczona Europa powinna przyjąć je wraz z całym bogactwem tradycji kulturowej i religijnej.

   Przykładem akceptacji idei integracji europejskiej i pozytywnego wkładu w budowanie jedności jest stanowisko Kościoła prawosławnego w Grecji. Patriarchat Ekumeniczny Konstantynopola oraz grecki Kościół prawosławny posiadają już własne biuro przy Wspólnotach Europejskich. Także Metropolita Kirył odpowiadający w rosyjskim Kościele prawosławnym za kontakty zagraniczne nawiązał stosunki w celu powołania przedstawicielstwa Patriarchatu moskiewskiego przy Wspólnotach. Święty Synod tego Kościoła postanowił pogłębić dialog ze strukturami europejskimi i międzynarodowymi. Z drugiej strony, wedle wielu prawosławnych duchownych, Europa Zachodnia odeszła od swych chrześcijańskich korzeni i takie cechy europejskiej współczesności, jak relatywizm moralny czy zniesienie gwarancji państwa dla etyki chrześcijańskiej - są powodem do krytyki politycznych instytucji Europy Zachodniej. Unia Europejska nie może zapobiec temu kryzysowi, raczej go pogłębia.

   Sukces gospodarczy Unii Europejskiej nie jest dla Kościoła prawosławnego argumentem przemawiającym za integracją europejską. Celem Kościoła nie jest bowiem troska o dobrobyt ojczyzny czy Europy. Ostatecznie wszelka pomyślność jest skutkiem wierności Bogu (Chrystusowi).

   Jak twierdzą prawosławni, w obliczu upadku wiary i kultury na Zachodzie, znaczenia nabiera misja ortodoksyjnego Wschodu jako „Trzeciego Rzymu". Dzięki temu, że zachował on wiernie żywotne treści chrześcijaństwa, może je nieść zagubionym narodom europejskim i ich Nowemu Babilonowi - Unii Europejskiej.